Van macht naar folklore (3)


P. de Jong, Van macht naar folklore (3). Heerlijkheden in de provincie Zeeland na de Franse Tijd (Woudrichem, Picture Publishers, 2025) 432 pp., ISBN 9789492576873, € 44,95.

Onder een heerlijkheid verstaan we het bestuur over een dorp of buurtschap, dat ten tijde van het feodale stelsel door een leenheer in leen werd gegeven aan een begunstigde, die de heer (of vrouwe) van die plaats werd. Het erfelijk recht op het gezag over zo’n plaats werd heerlijkheid genoemd en ook het betreffende gebied werd met die term aangeduid.

Peter de Jong heeft van de inventarisatie en studie van deze heerlijkheden zijn levenswerk gemaakt. Na een eerste boek over de Heerlijkheid Spijk, gevolgd door boeken over de heerlijkheden rond Gorinchem en in de provincies Zuid-Holland en Utrecht, heeft hij zich nu gewaagd aan een inventarisatie van alle heerlijkheden in de provincie Zeeland. Het resultaat is wederom een lijvig en indrukwekkend boek. Net als de eerdere provinciale studies behandelt ook dit boek de heerlijkheden vanaf ongeveer 1800 tot de huidige tijd en brengt het (bijna) alle bijbehorende ‘Heren/Vrouwen van…’ in kaart. 

De keuze voor de periode na de Franse Tijd is vooral om praktische redenen gemaakt, omdat het te ver zou voeren alle heerlijkheden vanaf de middeleeuwen te inventariseren. Het gekozen perspectief maakt een zekere mate van continuïteit zichtbaar, ondanks de radicale cesuur die de nasleep van de Franse Revolutie ook in onze contreien betekende. Want ondanks de modernisering van het bestuur die ervoor zorgde dat in 1798 de oude heerlijkheden met één pennenstreek werden afgeschaft, keerden de heerlijkheden tijdens de Restauratie vaak terug en zijn ze zelfs in onze tijd nog niet helemaal uitgestorven, al is wat er nog van resteert niet veel meer dan folklore.

Heerlijkheden – in Zeeland ook ‘ambachten’ genoemd – bestonden in drie typen: lage, hoge en vrije heerlijkheden. Het verschil tussen lage en hoge heerlijkheden lag in de rechtspraak: alleen de laatste was bevoegd in ‘lijfstraffelijke zaken’ en had het ‘recht van put en galg’. Een vrije heerlijkheid ressorteerde rechtstreeks onder de keizer of koning; een ‘vrijheer’ was dus eigenlijk een vrije landsheer. Deze en andere wetenswaardigheden worden in de inleiding van dit boek helder en kernachtig uiteengezet. Heel nuttig, niet alleen voor het vervolg van deze inventaris maar ook voor wie zich op andere wijze met het onderwerp heerlijkheden bezighoudt.

In het Zeeland van na 1800 waren verreweg de meeste van de genoemde drie soorten heerlijkheden of ambachten in handen van particulieren. Het waren er om precies te zijn 95, die allemaal in de eerste twintig hoofdstukken van dit boek in alfabetische volgorde aan bod komen. Eerst wordt daarbij steeds de heerlijkheid beschreven: het gebied (dorp, buurtschap, polder, etc.) en de vroegere of huidige rechten. Behalve de titels, die in Zeeland in maar liefst vijftig procent van de gevallen nog bestaan, zijn aan een handvol heerlijkheden nog altijd wind- en/of visrechten verbonden. 

Na deze inleidende tekst bij elke heerlijkheid volgt steeds een overzicht van (bijna) alle heren en vrouwen ervan. De auteur heeft hierbij een ongelofelijk monnikenwerk verricht en zich bovendien niet beperkt tot een genealogie van heren/vrouwen, maar ook anekdotes en portretten toegevoegd.

Een aparte plaats onder de particuliere eigenaren is ingeruimd voor de familie Van Oranje Nassau. Die heeft voor kortere of langere tijd veertien heerlijkheden in de provincie Zeeland bezeten. Na de nationalisatie van deze goederen in 1796 ging dit bezit verloren, maar de titels (markies van Veere en Vlissingen en heer van de overige heerlijkheden) bleven tot op de dag van vandaag behouden.

Het laatste hoofdstuk betreft heerlijkheden die niet in particuliere handen waren, maar eigendom waren van stadsbesturen. De meeste van deze stadsheerlijkheden werden al voor 1800 verkocht, maar een aantal bleef daarna nog enige tijd bestaan en wordt hier besproken.

Hoewel na de Franse Tijd van de bestuurlijke macht die met heerlijkheden verbonden was weinig overbleef, behielden de heren of vrouwen behalve hun titels in een aantal gevallen ook (een deel van) hun bezittingen. Daartoe behoorden na de Franse Tijd elf kastelen en 34 buitenplaatsen. Ongeveer de helft daarvan is nu verdwenen, maar zeventien van deze buitenplaatsen en vier kastelen zijn er nog, waaronder Slot Haamstede, Zorghvliet, Duinvliet, Landlust, Moesbosch, Ter Hooge, Overduin, Duinbeek, De Boede, Toorenvliedt en Mon Plaisir. 

Het aantal van deze gebouwen dat nog altijd als heerlijk bezit kan worden aangemerkt is zeer beperkt: het jachthuis van Kloetinge en de buitenplaatsen Moesbosch en Mon Plaisir. Maar het moge duidelijk zijn dat de geschiedenis van de (verdwenen en nog bestaande) Zeeuwse buitenplaatsen nauw met die van de heerlijkheden verweven is. Dit boek is daarom niet alleen een waardevolle bijdrage aan de Zeeuwse elitegeschiedenis en de ontwikkeling van bestuur, recht en landschap na 1800, maar biedt ook belangrijke nieuwe aanknopingspunten voor de studie naar de Zeeuwse buitenplaatscultuur.

Scroll naar boven

Blijf op de hoogte

Ontvang het laatste nieuws over kastelen, buitenplaatsen en landgoederen, en hoor als eerste over onze activiteiten en studiedagen.

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.