Mechanische Draaispitten gezocht – sKBL – Stichting Kastelen, historische Buitenplaatsen en Landgoederen

Mechanische Draaispitten gezocht

 

Door Roel ten Klei, juni 2018

Als rondleider bij Kasteel Amerongen heb ik mij verdiept in het fenomeen mechanische draaispitten. Deze interesse werd gewekt door een spit op Amerongen. Nu wil ik alle nog aanwezige spitten op Nederlandse kastelen in kaart brengen.

 

Onze prehistorische voorouders aten vroeger veel groenten en fruit, noten en zaden en vlees en vis. Dit ‘oervoer’ was rijk aan eiwitten en vezels en bevatte amper koolhydraten en verzadigde vetten. Het voedsel was puur en onbewerkt en dus erg gezond. Dit voedsel moest echter wel allemaal zelf verzameld en geschikt gemaakt worden voor consumptie.

Het gebruik van vuur was bekend, men kon eenvoudig een stuk vlees of gevogelte aan een stok prikken en dat voor een vuur ronddraaien om te garen. Dit bleek echter behoorlijk veel handwerk, nam veel tijd in beslag en was bovendien een vervelend werkje.

In de late middeleeuwen was de techniek inmiddels zo ver gevorderd dat er een zeer eenvoudig mechanische draaispit werd ontwikkeld. Het vlees draaide regelmatig voor het vuur rond waardoor de vleessappen niet wegliepen en het vlees malser en sappiger bleef. Bovendien kreeg het braadstuk de geur van het gebruikte hout mee, wat de smaak ten goede kwam.

Er zijn zes soorten aandrijftechnieken te onderscheiden:

  1. Hand aangedreven
  2. Aangedreven door hete lucht
  3. Aangedreven door een gewicht
  4. Aangedreven door een veer
  5. Aangedreven door een dier
  6. Aangedreven door stoom

Leonardo da Vinci tekende al een door warme lucht aangedreven draaispit dat via de schoorsteen omhoog ging. Voor zover bekend heeft Kasteel de Haar een lucht aangedreven draaispit.

Ook hondjes, zogenaamde spitdogs werden gebruikt om het spit rond te draaien. Of daar de naam Hotdog vandaan komt is mij niet bekend, maar het lijkt aannemelijk, want het was bijzonder warm boven aan de schouw. Waarschijnlijk zijn deze draaispitten niet of nauwelijks in Nederland gebruikt.

Naarmate de industriële technieken zich verder ontwikkelden en betere materialen werden gebruikt ontstonden spitten aangedreven door gewichten die in de buurt van het open vuur werden gemonteerd en hetzelfde werk deden. Deze wijze van het spit draaien is hetzelfde als van een uurwerk dat aangedreven wordt door een of meerdere gewichten.

Met de uitvinding van een veer die je op kan winden, kwamen de veer-aangedreven spitten in gebruik. Van klokkenmakers die dit soort apparatuur maakten zijn prachtige exemplaren bekend. Deze werden veelal niet aan de schouw gemonteerd, maar beneden nabij de vuurplaats gezet. Sommige met belletjes, dan kon de kok of de keukenmeid horen of het spit nog wel draaide. Er zijn prachtig uitgevoerde modellen gemaakt die tevens dienden als versiering in de keuken.

Op Kasteel Amerongen hangt ook een prachtig exemplaar. Dit draaispit is de aanleiding voor mijn belangstelling voor het gebruik van het spit in de keuken.

Er kwam een einde aan het gebruik van deze spitten doordat steeds meer gebruik gemaakt werd van kolen als brandstof. Het fornuis kwam steeds meer in beeld en men kon gebruik maken van braadsleden. In al die eeuwen, moeten er in elk zichzelf respecterend kasteel, buitenplaats of grachtenhuis een braadspit aanwezig zijn geweest. Graag zou ik de overgebleven exemplaren in kaart willen brengen. Ik vraag dan ook uw medewerking mij te laten weten of u er nog een heeft, er een weet te hangen of misschien een op zolder heeft liggen. Ik zie uw berichten met belangstelling tegemoet.

Roel ten Klei: tenklei@casema.nl


In het Kijk en Luistermuseum in Bennekom is nog tot en met 16 juni 2018 een tentoonstelling te zien over mechanische braadspitten.