Erwin Wolbink (red.), Kookboek van Clara Feyoena. Een culinair kunstwerk uit de 18e eeuw (Stichting Historische Projecten Hardenberg, 2026) € 40,- (exclusief verzendkosten van € 8,95)
Ik verheug me in de groeiende belangstelling voor historische handgeschreven kookschriftjes. Niet omdat we massaal achttiende-eeuwse taarten of canari-suiker willen gebruiken, maar omdat juist deze manuscripten ons veel dichter bij het dagelijks leven brengen dan de gedrukte kookboeken uit dezelfde tijd. Al moet ik eerlijk bekennen dat mijn enthousiasme een klein deukje oploopt nu ook de prijzen van dit soort handschriften vrolijk beginnen mee te stijgen. Maar zonder gekheid. Ik ben oprecht blij met de belangstelling voor dit soort handschriften. Want wie wil weten hoe Nederlanders werkelijk aten, doet er goed aan niet alleen de gedrukte kookboeken te lezen, maar vooral de schriftjes waarin generaties recepten voor elkaar bewaarden. Dergelijke handgeschreven exemplaren vertellen zoveel meer dan gedrukte exemplaren.
Waar een gedrukt kookboek uit eenzelfde periode vaak een (Franse) vertaling is en niets zegt over óf, wát en hoeveel er uit gekookt werd, zijn handgeschreven boekjes familiestamboom, ingrediëntenlijst, herinneringsalbum en tijdsdocument in één.
Een gedrukt kookboek vertelt wat bereid en gegeten zou kunnen zijn. Een handgeschreven kookboek vertelt je wat men de moeite waard vond om te bewaren. Dat is een enorm verschil. Een dergelijk geschrift laat zien welke recepten van generatie op generatie werden overgedragen, wat er bij vieringen of rouw gegeten werd, maar ook welke buitenlandse invloeden de weg naar de keuken bereikten. Tegelijk laten ze zien wat er lokaal verkrijgbaar of in de mode was en daarnaast vertellen de vlekken, aanvullingen of doorhalingen wat men belangrijk vond om door te geven.
Voelbaar in deze uitgave van de recepten van Clara – van wie we niet zeker weten of ze de gerechten ook daadwerkelijk zélf bereidde – is hoeveel liefde in het maakproces is gestoken. De combinatie van foto’s van het originele handschrift, portretten, schilderijen en de hertaling maakt het meer dan het zoveelste receptenboek. Het is eigenlijk een cultuurhistorische uitgave. De makers benadrukken weliswaar de hertaling van de 324 recepten, maar het boek gaat veel verder dan dat. Het plaatst Clara Feyoena, die dichteres en liefhebber van literatuur was, haar leven, haar huis, de adellijke eetcultuur en de culinaire wereld van de achttiende eeuw in context. Bovendien zijn de recepten niet alleen getranscribeerd, maar ook hertaald naar modern Nederlands, waardoor het manuscript eindelijk toegankelijk wordt voor een breed publiek.
Het kookschriftje van Clara Feyoena barones van Raesfelt-van Sytzama, Vrouwe van Heemse, dateert uit de eerste helft van de 18e eeuw. Het werd gevonden in het Drents Archief. Het handgeschreven en in leer gebonden receptenboek werd door Stichting Historische Projecten Hardenberg (SHP) pagina voor pagina ingescand en hertaald. Vervolgens werden de recepten door de chef en zijn team van de Rheezer bistro geproefd, geherinterpreteerd en naar de huidige tijd gebracht. Verwacht dus geen letterlijke recepten uit die tijd, maar een herinterpretatie die gemaakt is met volledig respect voor de stijl en ingrediënten en daardoor volledig eigentijds is. Ik had het genoegen aan een diner te zitten dat gewijd was aan het boek en ik kan daarom niet alleen het boek, maar ook de in het Vechtdal verscholen Rheezer bistro van harte aanbevelen.
Ten slotte: historici lezen brieven, kunsthistorici bestuderen schetsboeken en archeologen graven naar potscherven. Voedselhistorici hebben handgeschreven kookboeken. Juist daarin zie je hoe mensen werkelijk leefden, wat ze belangrijk vonden en welke smaken ze wilden doorgeven aan een volgende generatie.
Het boek is samengesteld door Erwin Wolbink (eindredacteur en secretaris van de SHP), in nauwe samenwerking met Margé Hans (eigenares en gastvrouw van Rheezer Bistro), Nick van Swaal (chefkok van Rheezer Bistro), Nino Bouwers (fotograaf en eigenaar van Pangkey Media) en Liesbeth Fransen-Hesselink (vormgeefster en eigenaresse van Prezies! Grafisch ontwerp).
Recensie door Janny van der Heijden