Eerste Nederlandse (kasteel) barbacane gevonden

Overblijfselen van Kasteel De Middelburg bij Alkmaar, foto: Wikipedia

Door Nancy de Jong

In november 2018 en juli 2019 zijn door geofysici Ferry van den Oever en Jan de Geus van Saricon BV in samenwerking met stadsarcheoloog Nancy de Jong enige onderzoeken verricht op het terrein in de Oudorperpolder bij Alkmaar waar ooit kasteel De Middelburg stond. De resultaten zijn verbluffend!

Aanleiding
In de Oudorperpolder staan twee dwangburchten van Floris V, kasteel de Nieuwburg en de Middelburg. Volgens de bronnen zouden deze twee burchten rond 1282 gesticht zijn.

Het kasteelterrein van de Middelburg is in de jaren ’40 van de vorige eeuw deels archeologisch onderzocht door prof. dr. Jaap Renaud. Hiervan restten slechts enkele foto’s en een tekening zonder co√∂rdinaten. Het terrein is nu een archeologisch rijksmonument. Voor een exacte locatiebepaling en om te zien of er nog resten aanwezig waren, werd een geofysisch onderzoek uitgevoerd.

Geofysisch onderzoek
Geofysisch onderzoek houdt het registreren van contrastverschillen in de bodem in. Uiteraard moet er wel voldoende contrastverschil aanwezig zijn tussen de directe omgeving en datgene dat gezocht wordt om er conclusies aan te verbinden. Er zijn verschillende geofysische technieken. Omdat elke techniek zo haar eigen voor- en nadelen heeft, is voor het onderzoek naar de Middelburg gekozen voor een combinatie van magnetometrie (MAG), grondradar (GPR) en Electro Magnetische Inductie (EMI). 

Uitsnede uit de grafelijke rekening uit 1445 met de vermelding van de barbacane. Collectie Nationaal  Archief.

Interpretatie onderzoek
In november 2018 werd de eerste campagne uitgevoerd. Dat leverde direct verrassende beelden op! Uit de opnames blijkt duidelijk dat de hoofdburcht nog steeds goed herkenbaar is in de bodem. Ook is de grachtenstructuur goed zichtbaar. Het onderzoek leverde echter ook een grote verrassing op, namelijk de aanwezigheid van een zeer duidelijke grote baksteenstructuur ten oosten van de hoofdburcht. Op de radarbeelden is ook duidelijk te zien dat de gracht hier doorbroken is.

Op de EMI-beelden is in de eerste gracht een mooi ritmisch patroon van min of meer vierkante baksteenconcentraties waargenomen. Dit laat zich niet verklaren als losse puinstort, aangezien de afstanden tussen de concentraties steeds gelijk is. Het geheel doet denken aan funderingspoeren ten behoeve van een soort ringmuur of andere constructie midden in de gracht. Deze informatie veranderde de kijk op het kasteel totaal.

Visualisatie EMI data onderzoek november 2018. In het midden is een donkerblauwe vierkante constructie te zien. Dit is de hoofdburcht. Eromheen in de eerste gracht zijn op ritmische afstand donkerblauwe stippen te zien. Rechts van de hoofdburcht is ook in donkerblauw de andere grote baksteenstructuur. Afbeelding Saricon BV

Barbacane
Deze bijzondere beelden maakten dat er een vervolgonderzoek gepland werd om de baksteenstructuur ten oosten van de hoofdburcht in kaart te brengen. Ook werd er een aanvullend historisch onderzoek gedaan in de grafelijke rekeningen in het Nationaal Archief. In een rekening uit 1445 wordt melding gemaakt van onderhoudswerkzaamheden aan de barbacane. Dit was een spectaculaire ontdekking want het is de eerste historische vermelding van een barbacane bij een Nederlands kasteel. Een barbacane is een versterkte voorpoort die integraal onderdeel uitmaakt van de verdedigingsstructuur van een kasteel.

Barbacanes komen vooral in Engeland en Frankrijk voor. Dat er nu een in Alkmaar bij een kasteel van graaf Floris V is gevonden, wordt verklaard door de nauwe banden die Floris V had met de Engelse koning Edward I. Die bouwde veel dwangburchten in zijn strijd tegen de Welshmen. Daar deed Floris V mogelijk zijn inspiratie op voor zijn eigen dwangburchten. In Nederland zijn wel eens barbacanes gevonden bij verdedigingswerken rondom een stad, maar bij een kasteel waren ze tot dusver onbekend.

Onderzoek in juli op kasteelterrein met GPR. Foto Jean Roefstra

In juli 2019 vond aanvullend geofysisch onderzoek plaats waarbij in detail het gebied ter hoogte van de bakstenenconstructie in kaart is gebracht. Dit leverde mooie beelden op waarbij een goed idee werd verkregen van de barbacane en zijn omvang, die ten opzichte van de hoofdburcht fors is uitgevallen. De funderingen zijn duidelijk herkenbaar evenals de centrale doorgang.

Ponttor te Aken, foto: Wikipedia.

Hoe deze barbacane er helemaal precies heeft uitgezien, wordt nog verder onderzocht. Maar een impressie zoals de Alkmaarse barbacane eruit heeft gezien – uiteraard op de Alkmaarse schaal – is bijvoorbeeld is bijvoorbeeld de Ponttor in Aken (zie foto).

Ferry van den Oever – Saricon BV
Nancy de Jong/ Lambregts – Gemeente Alkmaar

Radardata onderzoek juli 2019. Met de gele stippellijn is de contour van de barbacane geaccentueerd. Afbeelding Saricon BV