Historische moestuinen nog altijd productief

Door Taco IJzerman

Het verhaal van smaak en schoonheid van groenten en kruiden wordt op steeds meer plekken verteld en getoond. In 2007 was de aanzet tot het Belvedèreproject   ‘Historische moestuinen met nieuwe opdracht’ gebaseerd op de vraag: Is de historische moestuin niet van nature de plaats om mensen dichter bij historie, voedsel en natuur te brengen?

20120608_0799Twickel-HB1
Landgoed Twickel, ©Helene Blaak

Sinds de middeleeuwen is de locatie van de moestuin veranderd van binnen de kasteelmuren, naar naast het kasteel, en later weg van het huis ten gunste van een landschapspark. Hoewel de locatie veranderde bleef de productieve functie van de tuin een wezenlijk onderdeel van een landgoed. Na 1850 bloeit de moestuin op als omsloten toonzaal voor menselijk vernuft en voor de schoonheid en overvloed van de natuur. De moestuin wandelt weg van het huis, raakt uit het zicht en wordt daarmee een onderdeel van de landgoedaanleg met een eigen binnenwereld. In de huidige tijd ontbreekt de noodzaak om de tuinen te betelen en worden deze plaatsen vaak ‘vergeten’. Wanneer er aandacht voor is, vertaalt men dat vaak als eerste in het renoveren van de muur of kas. Dit alleen is echter geen garantie voor een nieuw gebruik en aansluitende inrichting, zodat in enkele gevallen slechts onkruid groeit in de gerenoveerde kas. Maar hoe dan wel te handelen?

Uit de analyse van vijf ‘bloeiende’ tuinen komen vier sleutelfactoren naar voren, die elke eigenaar of beheerder volgens het project zou moeten onderzoeken.

  1. Historische context. De keuze van het historische kader (casco) als drager voor details op het gebied van inrichting en tijdelijke objecten zoals een kas of een moderne fontein.
  2. Ruimtelijke context. Hoe is de ruimtelijke kwaliteit en functionaliteit. Wat maakt de plek bijzonder? Maakt de tuin deel uit van een groter verhaal (museum of landgoed) of staat hij grotendeels op zichzelf?
  3. Sociale context. Visie op de sociale functie van mensen in de tuin, de inzet van arbeid en de verbinding tussen de tuin en de mensen in de omgeving.
  4. Exploitatie. Praktische keuzen over beheer door vrijwilligers, onderhoud van historische elementen en exploitatie door zelfstandige tuinder.
Moestuin Twickel, ©Helene Blaak
Moestuin Twickel, ©Helene Blaak

Met deze vier sleutels kunnen op plaatsen waar de tuin nog geen duidelijke functie heeft, of waar een nieuwe koers nodig is, keuzes gemaakt worden die duidelijk maken wat de te behouden of te ontwikkelen elementen, processen of beelden zijn (het historisch casco) en waar de speelruimte zit voor nieuwe invulling ‘in de geest van’ de geschiedenis van de plek.

Op steeds meer landgoederen blijkt deze aanpak te werken en zijn de sleutelfactoren een praktisch hulpmiddel bij het maken van keuzes en kwam de moestuin weer tot bloei! Projectteam Historische Moestuinen maakt zich sterk om met de beheerders van deze plaatsen een toekomstgerichte koers te vinden, waarbij het historische verhaal een drager is.

20150410_0579-Eyckenstein moestuin HB_
Landgoed Eyckenstein ©Helene Blaak

Historische moestuinen blijken een vruchtbare voedingsbodem voor een nieuwe verbinding tussen mens (bezoeker, tuinder en vrijwilliger) en aarde (voedsel, geschiedenis en ritme). De sfeer van een omsloten tuin, waarbinnen een eigen klimaat en orde heersen, is aansprekend voor de moderne mens. Zoals schrijver Willem Beekman in dit kader eens vertelde, is de omsloten tuin het beeld van het paradijs en (dus) je ziel. Die moeten we zorgvuldig beheren en openstellen voor anderen! Met de vier sleutels van het project gaat de tuinpoort open …

Meer informatie op: www.historischemoestuinen.nl

pasfoto Taco 2014Taco IJzerman is parttime tuinbaas op landgoed Huis Sevenaer. Daarnaast coacht hij biologische tuinders en adviseert hij landgoedeigenaren, onder andere over nieuwe functies en beheer van historische moestuinen. Ook schrijft hij over (stads-)tuinieren. Zie ook  www.landco.nl