De herbestemming van Domein Zellaer geplaatst binnen het West-Europese kastelenlandschap

Door Vera Kuipers, november 2017

Neogotische kastelen zijn gezichtsbepalend in het Europese landschap, ze vormen een constante factor in een altijd veranderende, urbaniserende omgeving. Daarmee kunnen ze een noemenswaardige rol innemen in de ontwikkeling van het Europese landschap. Er is echter geen Europees beleid voor de revalorisatie van deze erfgoedplaatsen, het wordt per land op een andere wijze verwezenlijkt. Neogotische kastelen hebben gemeen dat ze vaak een belangrijke plaats in de relatief recente geschiedenis van hun omgeving innemen.

In dit onderzoek wordt een herbestemming gezocht die past bij de plaats die Domein Zellaer inneemt in het Europese neogotische kastelenlandschap. Het Domein bestaat uit een parkachtig bos, een jeugdhuis, een kapel, de combinatie van het koetshuis en een duiventil en het neogotische kasteel. Het bos is ongeveer 18 hectare groot en op het terrein zijn nog landschapsrelicten te zien die meer dan 300 jaar oud zijn. Het Domein Zellaer heeft de afgelopen 54 jaar een gezichtsbepalende functie gehad als Foyer de Charité. Daarmee was het de enige in Vlaanderen.

Om tot herbestemming over te gaan in de context van het Europese neogotische kastelenlandschap, moet allereerst het worden vastgesteld wat het Europese landschap van neogotische kastelen nu precies inhoudt en hoe dit zich kon ontwikkelen? Hoe heeft het zich in verschillende landen afzonderlijk ontwikkeld en is er een gemene deler te vinden in die ontwikkeling? Door middel van een literatuurstudie, case-studies en interviews met mensen die kastelen met overeenkomstige erfgoedwaarden in Europa beheren, restaureren of een rol hebben gespeeld in het herbestemmingsproces is het Europese, neogotische kastelenlandschap in kaart gebracht. Daarnaast moet de plaats van Kasteel Zellaer binnen dit landschap bepaald worden. Dit is gedaan door het maken van een bouwkundige inventarisatie van interieurelementen en een onderzoek naar de erfgoedwaarden van het Domein Zellaer. Ten slotte is uit beide onderzoeken een herbestemming voortgekomen die verder is ontwikkeld aan de hand van het model van Pine&Gilmore, the experience economy.

Het doel is om in 2018 het domein open te stellen. Door het Kempens Landschap vzw wordt gezocht naar een herbestemming voor het kasteelgebouw, koetshuis met aangebouwde kapel en het landschap. De herbestemming moet een zachte, recreatieve functie vervullen. Met zacht wordt bedoeld dat het domein commercieel uit te baten moet zijn maar de functie geen schadelijke effecten mag hebben op de erfgoedwaarden van de gebouwen en het landschap. Uit deze onderzoeken bleek dat een functie waarbij het domein in de samenleving wordt opgenomen de beste methode is om het verlies van erfgoedwaarden te voorkomen. Een cultureel centrum is een herbestemming waarbij het domein economisch rendabel kan worden en het deel uitmaakt van de samenleving waarin het zich bevindt. Daarnaast zijn er in dat geval geen verbouwingen aan de neogotische en neo-Vlaamse renaissance stijlkenmerken van ket kasteel nodig.

In Engeland, Frankrijk, Duitsland, België en Nederland wordt op verschillende manieren met de herwaardering van neogotische kastelen omgegaan. Hier is op Europees niveau geen eenduidig beleid voor. Zelfs op nationaal niveau gelden geen duidelijke richtlijnen. In elk land is een organisatie actief die strijdt voor het behoud van deze kastelen, wat er op wijst dat dit zeker belangrijk wordt geacht. Er zijn richtlijnen vastgelegd in het Charter van Venetië (1964), maar deze zijn niet bindend. In elk land wordt op eigen wijze geïnterpreteerd en gehandeld. Een tweede verschil is dat per land de rol van de overheid groter dan wel kleiner is. De rol van de Duitse overheid is een stuk groter dan die van de Franse overheid. In mijn optiek wordt in Duitsland ook iets losser omgegaan met het reconstrueren van interieurelementen. Bij Schloss Drachenburg is de eerste prioriteit om de bezoeker een idee te geven van bewoning in de negentiende eeuw, dan pas de historische correctheid. In België zal dit eerder omgedraaid worden, zoals de te zien was bij het Kasteel van Caloen.

Het is een feit dat het voortbestaan van kastelen op een verstandige wijze wordt bevorderd wanneer een professionele organisatie zich er in mengt en eventueel adviseert. Wanneer een kasteel wordt verkocht aan één enkele eigenaar, is dit kasteel grotendeels overgeleverd aan deze persoon. Dit kan heel positief uitpakken, maar door heel Europa zijn voorbeelden te zien waar het fout is gegaan.

Lees hier het onderzoek

Vera Kuijpers werkt bij Erfgoed Leiden en Omstreken als projectondersteuner Duurzame Monumentenzorg. Ze heeft in september (2017) de master Monumenten- en Landschapszorg aan de Universiteit Antwerpen afgerond, waar de nadruk voor haar lag op de restauratie en herbestemming van kastelen en landgoederen. Haar afstudeerscriptie richt zich op de herbestemming van het domein Zellaer te Bonheiden. De meest interessante uitdaging voor haar is het meenemen van deze speciale erfgoedplaatsen de toekomst in. Sinds kort is Vera als vrijwilliger betrokken bij sKBL