75 jaar Geldersche Kasteelen

ammersoyen-kasteel-vooraanzicht3-nb-20052.jpg&h=345&w=770Zorg over het behoud van de voor Gelderland zo kenmerkende landgoederen en kastelen vormde 75 jaar geleden voor de toenmalige Commissaris van de Koningin van Gelderland, Mr. S. baron Van Heemstra, de drijfveer om met gelijkgestemden na te denken over een toekomst bestendige manier om deze te beschermen. De landbouwcrisis in de 19de eeuw en de slechte economische situatie maakten dat eigenaren hun bezit nauwelijks meer in stand konden houden. Bovendien bevorderde de fiscale wetgeving, het erfrecht en de verstedelijking de versnippering van deze bezittingen. In 1929 leidde dat tot de oprichting van Het Geldersch Landschap. Van Heemstra zag ook gelijke problemen specifiek bij het in stand houden van de monumentale huizen op die landgoederen. Al in 1936 beraadslaagde hij met vertegenwoordigers van het Ministerie, het toenmalige Rijksbureau voor de Monumentenzorg en Gelderse erfgoeddeskundigen over een praktische aanpak om het voortbestaan ervan veilig te stellen. Diverse organisatiemodellen afwegende, kwam op 5 april 1940 het besluit tot de oprichting van De Vrienden der Geldersche Kasteelen in de huidige vorm, toen mevrouw A.M. Metelerkamp van Bronkhorst, geboren jonkvrouwe Den Tex, de zorg voor het behoud en ook de restauratie van haar kasteel Hernen in veilige handen wilde geven.

De doelstelling luidde ‘om de kastelen te behoeden voor verval, ondergang, of het verkrijgen van een bestemming, waardoor zij te veel van hun karakter zouden inboeten‘. Om dit te bereiken werd kennis over de kastelen bijeengebracht en belangstelling voor dit erfgoed gewekt. Een eerste actie – nota bene in 1943 – deed het aantal begunstigers stijgen van 17 naar 374! In dat oorlogsjaar zette men op zeer verantwoorde wijze de restauratie van Hernen in gang, met inzet van alle bestuurlijke relaties en lokale ondersteuning. En niet te vergeten de financiële middelen van de overheid en weldoeners, zoals van bestuurslid J.H. van Heek. Deze legde eens geld op tafel onder de voorwaarde dat de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen dat eveneens zou doen. Deze eerste restauratie duurde 14 jaar terwijl de oorlog woedde en de lijst van gehavende kastelen alleen maar langer werd. Pas begin jaren vijftig trad de eerste directeur aan. Dit was de heer D.J.G. Buurman. Hij was reeds verbonden aan Het Geldersch Landschap. Een groot aantal kastelen werd vervolgens in de collectie opgenomen waaronder Cannenburch, Batenburg, Wijenburg, Ammersoyen en Doorwerth. Voor de restauratie van dit laatstgenoemde kasteel had generaal F.A. Hoefer met de Vereniging De Doorwerth zich als particulier al voor de oorlog ingespannen. Na 1945 was Doorwerth een weer moedeloos makende ruïne.cannenburch-kasteel-vooraanzicht-1-jbu-11.jpg&h=345&w=770

Met de openstelling van De Cannenburch werd de toon gezet voor het ‘beleven en ervaren’ in de opengestelde huizen. De inrichting van het lege huis kwam tot stand na een oproep aan de begunstigers. Schenkingen en bruiklenen uit die periode vormen nog steeds een omvangrijk deel van de collectie van GLK. En dankzij de in 1951 opgerichte Brantsen van de Zyp Stichting kijken daar, en op talrijke andere kastelen, voormalige bewoners van huizen bezoekers vanuit hun lijsten aan. In de periode van directie van de heer Quarles van Ufford groeide het aantal opengestelde kastelen tot de zeven kastelen van nu.

Er zijn talrijke hoogtepunten, maar het versterken van de samenwerking tussen Het Geldersch Landschap en de Vrienden der Geldersche Kasteelen in 2004 onder leiding van mevrouw Janine Pijl mag niet onvermeld blijven. Er ontstond zo een efficiënte organisatie, die ensembles van landgoederen met huizen, tuinen en parken vanuit één visie beheert. GLK heeft inmiddels ruim 12.000 hectare natuurterrein en 34 kastelen en landhuizen in beheer. Bezit dat GLK als ‘vangnet’ heeft verworven, maar vaak is gegund of toevertrouwd, zoals vorig jaar nog kasteel Neerijnen en huis Brakel. Zodoende is GLK de grootste beheerder van kastelen en landhuizen van Nederland geworden. De doelstellingen zijn over de jaren grotendeels ongewijzigd gebleven. Meer dan destijds streven wij wel naar een breed draagvlak voor ons werk. Met nu meer dan 42.000 begunstigers, ruim 700 vrijwilligers en ruim 100 bedrijfsrelaties is er sprake van een maatschappelijk relevante organisatie. GLK speelt een eigen en eigentijdse rol te midden van natuur en erfgoed beherende instellingen, omdat het voortkomt uit de traditie van de Gelderse landgoedbeheerder en geïnspireerd is door het werk van onze Britse zusterorganisatie the National Trust. Net als daar wordt gedaan, betrekken wij onze buren en omwonenden nauwer bij ons werk om, zoals vorig jaar op Rosendael en nu in Hernen, samen met de bezoekers de omgeving de kastelen meer te laten leven. Want het beheren en behouden van het Gelders erfgoed heeft als doel om het door de Gelderlanders en vele anderen te laten beleven, nu en in de toekomst.

In 2015 staat er een nieuwe publiekspresentatie op Hernen, waarbij de gewaagde combinatie wordt gemaakt van de Middeleeuwen, experimentele archeologie, nieuwe media en nog een actie rondom de herbouw van de donjon…..Het laat zien dat er in de afgelopen 75, en eigenlijk 85 jaar, een vitale organisatie is ontstaan, die ook in de publieksbenadering vernieuwing na streeft.

hernen-kasteel-zijaanzicht-20071.jpg&h=345&w=770Het Geldersch Landschap & Kasteelen is Vriend van sKBL